1

گزارشی از چهاردهمین دورۀ مدرسۀ تابستانی زبان‌ها و زبان‌شناسی دانشگاه لایدن

خانم ستایش دشتی برگزیده کمک هزینه شرکت در رویداد های بین المللی موسسه “حـامی علوم انـسانی”

مدرسۀ تابستانۀ زبان‌ها و زبان‌شناسی دانشگاه لایدن از شناخته‌شده‌ترین و مهم‌ترین رویدادهای زبان‌شناسی– به‌خصوص زبان‌شناسی تاریخی – جهان به شمار می‌رود. همه ساله گروه زبان‌شناسی دانشگاه لایدن، که خود در زمینۀ زبان‌شناسی هندواروپایی صاحب مکتب است، اساتید مطرح دانشگاه‌های برتر جهان را دعوت می‌کند که در مدّت دو هفته درسی در زمینۀ تخصّصی خود ارائه بدهند. این کلاس‌ها معمولاً ذیل شاخه‌های زیر گنجانده می‌شوند: زبان‌شناسی قفقازی، زبان و پیشاتاریخ، پاپیروس‌شناسی،‌ زبان‌شناسی آسیای مرکزی، زبان‌شناسی چینی، زبان‌شناسی توصیفی، زبان‌شناسی ژرمنی، زبان‌شناسی هندواروپایی، زبان‌شناسی هندی، زبان‌شناسی ایرانی، زبان‌شناسی پیش‌نیاز دورۀ ارشد، زبان‌شناسی روسی و زبان‌شناسی سامی. در این وبلاگ بعضی استادان و شرکت‌کنندگان این دوره در سال جاری، آن را معرّفی می‌کنند. سال گذشته برنامۀ کلاس‌ها بدین شکل بودند:

در سال ۲۰۱۹ که من موفّق به حضور در این دوره شدم، کلاس‌های ارائه‌شده از این قرار بودند:

کلاس‌هایی که من انتخاب کردم «ایرانی و ارمنی» پروفسور هراک مارتیروسیان ، «زبان‌شناسی و فقه‌اللغه اوستا از منظر زبان‌شناسی تطبیقی هندواروپایی» پروفسور ولیزار سادوفسکی ، «درآمدی بر زبان سغدی نامه‌های کهن و دیگر اسناد» پروفسور دزموند دورکین-مایسترارنست و «زبان‌شناسی تاریخی» پروفسور بنجامین زوشارد بودند. هزینۀ ثبت نام چهار کلاس برای دانشجویان خارج از لایدن ۶۰۰ یورو بود که می‌شد آن را در هنگام حضور در کلاس پرداخت کرد، امّا دانشجویان ایرانی به ‌علّت نبود امکان انتقال پول نمی‌توانستند از خوابگاه‌های دانشگاه استفاده کنند.
در فایل برنامۀ دوره، اساتید معرّفی کوتاهی از کلاس‌هایشان و منابع مختلفی برای پیش‌مطالعه ارائه کرده بودند، امّا از چند روز قبل از دوره تمام استادان به دانشجوهای کلاسشان ایمیل زدند و جزوۀ کلاس را برایمان فرستادند. این جزوه‌ها شامل توضیحات اساتید، مثال‌ها، متن‌ها و واژه‌نامه‌هایی بود که خود اساتید تألیف کرده بودند. به‌طور مثال، جزوۀ کلاس سغدی شامل دستور مختصر زبان سغدی، نمونۀ متن‌های سغدی و واژه‌نامۀ آن‌ها بود.
بعد از افتتاحیۀ کوچکی در یکشنبه شب ۲۱ جولای، کلاس‌های دوره رسماً از صبح ۲۲ جولای آغاز شد. آنچه در نظر من جالب آمد این بود که در هر دو کلاس اول من، ایرانی و ارمنی و کلاس اوستایی، اساتید درس را با زبان‌شناسی هندواروپایی آغاز کردند. من پیشتر تجربۀ شرکت در کلاس‌های زبان‌های باستانی در دانشگاه‌های ایران را داشتم و بعد از اولین جلسات کلاس‌هایم در لایدن، دریافتم که ناآشنایی استادان ما در ایران با مبانی زبان‌شناسی هندواروپایی از مهم‌ترین عللی است که تحقیقات این رشته در ایران ابتر مانده و ما، هرچند خودِ زبان‌های باستانی را به‌خوبی می‌آموزیم، نمی‌توانیم آن‌ها را در مقیاس بزرگتر و به‌عنوان جزئی از خانوادۀ زبان‌های هندواروپایی ببینیم و به این ترتیب چارچوبی دقیق برای مطالعات زبان‌های ایرانی تدوین کنیم. این‌گونه است که مطالعات رده‌شناسی زبان‌های ایرانی هنوز بسیار بحث‌برانگیزند و محقّقان ایرانی نیز چندان به تحقیق در زبان‌های ایرانی به‌عنوان جزئی از یک کلّ بزرگتر (مانند ایرانی باستان یا Proto-Iranian یا ایرانی میانه باستان یا Proto-Middle Iranian) نمی‌پردازند؛ حال آنکه اگر این تحقیقات پیش بروند حلّ مسائل جزئی‌تر زبانی نیز بسیار ساده‌تر خواهند شد.

سخنرانی پروفسور لوبوتسکی در افتتاحیۀ دوره

در کلاس ایرانی و ارمنی، ما ابتدا با جایگاه زبان ارمنی در میان زبان‌های هندواروپایی و مقایسۀ تحوّلات ارمنی از هندواروپایی تا ارمنی کلاسیک با تحوّلات زبان‌های هندوایرانی از هندواروپایی تا زبان‌های ایرانی میانه آشنا شدیم. بعد از ذکر مقدّمه‌ای در باب دادوستدهای زبانی زبان‌های ایرانی و ارمنی، معیارهایی به دست داده شد که بر اساس آنها می‌شد وام‌واژه‌های ایرانی را از واژه‌های اصیل ارمنی تشخیص داد. سپس اهمّیّت مطالعۀ زبان‌های ارمنی برای شناخت دقیق واژه‌های ایرانی بررسی شد. برای مثال، بعضی واژه‌ها که در شواهد ما از زبان‌های ایرانی به جا نمانده‌اند، به‌ٌصورت وام‌واژه در زبان‌های ارمنی وجود دارند و می‌توان صورت آن‌ها در زبان‌های ایرانی را از این طریق بازسازی کرد.

کلاس اوستایی از دیدگاه زبان‌شناسی هندواروپایی سه بخش مختلف داشت. آواشناسی اوستایی از دیدگاه هندواروپایی، کتابشناسی اوستا و تمرین خط. در بخش آواشناسی، ابتدا خلاصه‌ای از سیستم آوایی هندواروپایی ارائه شد و سپس تحوّلات آن تا هندوایرانی، ودایی و اوستا و در بعضی موارد زبان‌های ایرانی میانه برّرسی شد. در بخش کتابشناسی ابتدا ساختار کتاب اوستا معرّفی شد و سپس به برّرسی تصحیحات و چاپ‌های گوناگون اوستا و تحقیقات مختلف در باب اوستا پرداخته شد. همچنین پروفسور سادوفسکی در ابتدای کلاس چهار فایل حاوی کتاب‌شناسی‌های مختلف در سه موضوع زبان‌های ایرانی باستان، زبان‌شناسی اوستا و زردشتی‌گری و جنبه‌های دینی اوستا برایمان ارسال کردند. برای تمرین خطّ‌ اوستا ما می‌بایستی جملاتی را به‌عنوان تکلیف کلاسی یا سر کلاس حرف‌نویسی می‌کردیم یا حرف‌نویسی جملات اوستایی را به خطّ اوستایی می‌نوشتیم. در حین تمرین خط صورت‌های مهمّ صرفی اوستا نیز به ما درس داده شد. در جلسات نهایی نیز به خواندن و تحلیل و ترجمۀ چند جملۀ نخست آبان یشت پرداختیم.

استاد کلاس سغدی، پروفسور دزموند دورکین مایستر-ارنست استاد بازنشستۀ دانشگاه آزاد برلین بودند که هیچ زبان‌شناسی تاریخی‌ای از واژه‌نامه فارسی میانه مانویِ ایشان بی‌نیاز نیست. پروفسور مایسترارنست به رغم سکتۀ مغزی و کهولت سن، جزوه‌ای مفصّل برای درس سغدی ما فراهم کرده بودند. ابتدا خلاصه‌ای از دستور زبان سغدی به ما درس داده شد و سپس به خواندن متون سغدی – از ساده به دشوار – پرداختیم. در حین خواندن این متون که غالباً نامه‌های افراد سغدی‌زبان آسیای مرکزی بودند، پروفسور مایستر-ارنست وقایع تاریخی و دادوستدهای فرهنگی سغد با نواحی همسایه را برای ما توضیح می‌دادند.

کلاس آخر من به‌طور کل درمورد اصول و روش‌های زبان‌شناسی تاریخی بود. بعد از تجربۀ کلاس‌هایی در موضوع زبان‌های باستانی ایران در دانشگاه تهران دریافته بودم که یکی از بزرگترین نیازهای این رشته در ایران آموزش تئوری زبان‌شناسی است. به همین علّت این کلاس را نیز انتخاب کرده بودم که بتوانم با ترمینولوژی رشته بیشتر آشنا بشوم. در این کلاس به‌ترتیب تحوّلات لغوی، تحوّلات آوایی، تحوّلات واجی، تحوّلات مورفولوژیک و نحوی، خویشاوندی زبان‌ها، رویکرد تطبیقی، بازسازی درونی زبان‌ها، علل تحوّلات زبانی و ارتباطات زبان‌ها آموخته شدند و هر کدام از این موضوعات با تمرین‌هایی همراه بود که درک ما از موضوع و ترمینولوژی را عمیق‌تر می‌کرد.

به‌جز بعضی برنامه‌های تفریحی که در عصرها برای ما تدارک دیده شده بودند (مانند بوفۀ شام یا تور قایق)، از بهترین بخش‌های این برنامه سخنرانی‌های استادان مختلف بود. در طول دوره پنج سخنرانی برگزار می‌شد که من در سه مورد از آن‌ها که مربوط به زبان‌شناسی هندواروپایی بود شرکت کردم. موضوعات این سخنرانی‌ها از این قرار بود: تبار هندواروپاییان از دیدگاه زبان‌شناسی، باستان‌شناسی و DNAهای باستان (پروفسور دیوید آنتونی )؛ هیتی کنیشی، قدیم‌ترین نمونۀ زبان‌های هندواروپایی (پروفسور آلوین کلوک‌هورست )؛ چاه‌ها و تنورهای سینتاشا و ایزد هندوایرانی اپام نپات (پروفسور الکساندر لوبوتسکی ). این سخنرانی‌ها جدیدترین پیشرفت‌های مطالعات زبان‌شناسی هندواروپایی را به تصویر می‌کشیدند. مهم‌ترین آموختۀ من از این جلسات این بود که از آنجا که بسیاری از سؤال‌های مطرح‌شدۀ سخنرانان در این جلسات به کمک یافته‌های علوم دیگر پاسخ داده می‌شدند، این جلسات نشان می‌دادند که زبان‌شناسان تاریخی از علوم دیگری چون باستانشناسی یا دیرینه‌شناسی بی‌نیاز نیستند، هرچند که تصوّر غالب این است که باستانشناسان و دین‌شناسان و دیرینه‌شناسان از یافته‌های زبان‌شناسان استفاده می‌کنند که موضوعی را رد یا اثبات کنند.

این دورۀ دوهفته‌ای، جدا از آموزه‌های علمی‌اش، چند دستاورد بزرگ دیگر نیز برای من داشت. یکی این بود که توانستم با محقّقان مختلفی که در سراسر دنیا حوزه‌های پژوهشی مشابه به من دارند آشنا بشوم. از استادان بزرگ و پیشکسوت تا دانشجویانی که مانند من در ابتدای راه مطالعاتشان بودند، همه و همه به من نشان دادند که حوزۀ فعّالیّت‌ها در این رشته چقدر گسترده است و این موضوع که می‌شد در باب آموخته‌ها، یافته‌ها و دیدگاه‌ها با تمام این افراد صحبت کرد و به تبادل آرا پرداخت فرصتی بود که به‌گمانم نمی‌توانست به این ابعاد در جای دیگری تکرار شود. امّا دستاورد بزرگ‌تر مدرسۀ تابستانۀ زبان‌ها و زبان‌شناسی لایدن برای من این بود که مرا با دریایی کرانه‌ناپدید از تحقیقات و مطالعات روبه‌رو کرد؛ دریایی که ما در ایران، بخشی به علل سیاسی-اجتماعی و بخشی به سبب کم‌کاری خودمان، از آن غافلیم. مطالعات زبان‌شناسی تاریخی امروزه در دنیا بسیار گسترده شده‌اند و شیوۀ آموزش و پژوهش آن‌ها نیز دستخوش تحوّلات بسیاری شده است. اینها همه در حالیست که در ایران ما هنوز با کتابهای درسی قرن نوزدهمی کار می‌کنیم، نوشته‌هایمان ساختار علمی دقیقی ندارند و از یافته‌های نو بی‌خبریم و معمولاً به منابع بسیار قدیمی ارجاع می‌دهیم، و چنان از مراکز تحقیقی دوریم که حتّی مقالات و کتاب‌های ارزشمند استادان و پژوهشگران ما، اگر در ایران چاپ شوند، غالباً به سمع و نظر محقّقان خارجی نمی‌رسند. گذراندن این دوره مرا مصمّم کرد که به‌زودی برای یادگیری زبان‌شناسی تاریخی هندواروپایی به یکی از دانشگاه‌های برتر اروپا بروم و بکوشم که چارچوب نظری لازم برای کار روی زبان‌های ایرانی را از این طریق فراهم بیاورم. امیدوارم در رسیدن به این هدف موفّق شوم و بتوانم روزی درس‌های زبان‌شناسی هندواروپایی را به کلاس‌های درس رشتۀ زبان‌های باستانی دانشگاه تهران بیاورم.

 

برچسب ها: بدون برچسب

یک دیدگاه بنویسید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. فیلدهای الزامی با * نشان گذاری شده اند